Ghirlandaio en de Tornabuoni-kapel I

De Tornabuoni -kapel     Onderaanzicht      Inzoomen      Glas-in-lood ramen

Tornabuoni Chapel   Santa Maria Novella Ghirlandaio
foto’s kapel: Diego Delso, delso.photoPierre-Selim Huard; raam: Diotime; zicht: Abrey82
Ghirlandaio Self-Portrait from: Adoration of the Child Jesus’

Ghirlandaio Zelfportret       ‘Aanbidding van het kind Jezus’

Ghirlandaio was na het schilderen van de Sassetti-kapel in de Santa Trinità de beroemdste schilder in Florence.138 Zijn werk werd zeer gewaardeerd, vooral door de rijke families, vanwege de prachtige en rijkelijk versierde fresco’s en de portretten van tijdgenoten. Ook het gewone volk was enthousiast omdat Ghirlandaio de bijbelse taferelen in een Florentijnse setting plaatste. De familie Sassetti had zelf de rechten van de hoofdkapel in de Santa Maria Novella willen kopen, maar de machtige familie Tornabuoni verhinderde dit. Zo was de zuster van Giovanni Tornabuoni, Lucrezia, getrouwd met Piero de Medici en werd de schoondochter van Cosimo Il Vecchio en de moeder van Lorenzo il Magnifico. Giovanni Tornabuoni verdeelde zijn leven tussen Florence en Rome. Hij was de pauselijke schatmeester en stond aan het hoofd van de Medicibank in Rome. Giovanni Tornabuoni kende het werk van Domenico goed. Hij had in de bibliotheek en de Sixtijnse kapel al werk van hem gezien. Bovendien had hij Domenico opdracht gegeven om de tombe van zijn vrouw in de Santa Maria sopra Minerva te decoreren. Bij Web Gallery of Art zijn vele afbeeldingen van de Tornabuoni-kapel te zien.

Vasari schrijft over de fresco’s van de Cappella Maggiore (hoofdkapel) die al beschilderd was door Orcagno. De gewelven waren zwaar aangetast door vocht. Vele Florentijnen wilden de kapel op eigen kosten wel herstellen. De familie Ricci die de rechten op deze kapel had, kon het geld voor de herstelwerkzaamheden en een nieuwe frescocyclus niet opbrengen. Ricci en Giovanni Tornabuoni bereiken een overeenkomst waarbij werd afgesproken dat het familiewapen van de Ricci’s op een prominente plek zou komen.

Op 1 september 1485 wordt er een uitgebreid contract gesloten met twee schilders van Florence: Domenico en David Ghirlandaio voor de lieve som van twaalfhonderd goud dukaten en daarnaast nog tweehonderd als de kapel naar tevredenheid geschilderd was. Het beroemde contract leest alsof de opdrachtgever duidelijk wist wat hij wilde. Het onderwerp was een herhaling van de tombe voor de Santa Maria sopra Minerva, maar de schaal was veel groter. Het leven van Maria en Johannes de Doper werd het onderwerp. Veel details werden in de overeenkomst opgeschreven: een unicum in een contract uit het quattrocento(Contract zie: Cadogan, J.K., ‘Domenico Ghirlandaio Artist and Artisan,’ Yale University Press/ New Haven, London 2000 350-351; een Engelse vertaling is te vinden in: Chambers, D.S., Patrons and Artists in the Italian Renaissance’, Columbia, SC, 350 -351).

De jonge Johannes de Doper in de wildernis

Giovanni wilde vier evangelisten afbeelden op het kruisribgewelf op een achtergrond van azzurrino en goud. Vervolgens beschrijft de opdrachtgever de zeven hystorias van de Maagd (linkermuur, westzijde) en Johannes de Doper (rechterwand, oostzijde) die op de zijwanden moeten komen. Hierbij, en dat is heel ongewoon, somt hij precies op welke scènes waar moeten komen. Verder wordt in het contract voorgeschreven welke materialen gebruikt moeten worden zoals azzurro ultramarino voor de figuren en het minder kostbare Pruisische blauw voor de ornamenten en voor de achtergrond het zogenaamde azzuro magno. Giovanni vermeldt verder in welke techniek Domenico moet schilderen: posti in frescho. Hij vervolgt en dat is ook hoogst ongebruikelijk met hoe de verhalen moeten worden weergegeven; ‘figuren, gebouwen, kastelen, steden, villa’s, bergen, heuvels, vlakten, water, rotsen, gewaden, dieren, vogels en beesten.’

Domenico Ghirlandaio 'Young John the Baptist in the wilderness' Tornabuoni chapel

Gewelven onderaanzicht

foto’s: Diego Delso, delso.phot

De frescocyclus in het algemeen

Het verbinden van de geschiedenis van Maria met Johannes de Doper was zeker niet nieuw; hiervan zijn vele voorbeelden in Florence te vinden, zoals in de Baroncelli en Rinuccini kapellen, in de Santa Croce, van respectievelijk Taddeo Gaddi en Giovanni di Milano en ook Orcagna’s altaar in de Orsanmichele. Het is goed mogelijk dat het schema van de cyclus is overgenomen van een doek dat voor het hoofdaltaar hing: de paliotto (altaarvoorhang). Beide de paliotto en de geschilderde fresco’s hebben exact dezelfde scènes uit het leven van Maria.

Het leven van Johannes is in Florence vaak weergegeven, vaker dan dat van Maria, want Johannes de Doper was immers de stadsheilige. Voorbeelden hiervan zijn: de Peruzzi-kapel met de fresco’s van Giotto (Santa Croce), op de deuren van het Baptisterium (Andrea Pisano) of aan het vlak hiervoor gemaakte zilveren altaarstuk voor het Baptisterium (Museo dell’Opera del Duomo).

De Tornabuoni -kapel     Onderaanzicht      Inzoomen      Glas-in-lood ramen
Schema frescocyclus

Tornabuoni Chapel   Santa Maria Novella Ghirlandaio
foto’s kapel: Diego Delso, delso.photoPierre-Selim Huard; raam: Diotime; zicht: Abrey82

        

Drie gotische ramen
Schema van de frescocyclus

Bij Web Gallery of Art (de linkerwand de rechterwand en de achterwand met de gewelven) zijn goede afbeeldingen te zien en wordt de juiste volgorde in cijfers van één tot en met zeven aangegeven). De leesrichting, als je de kapel betreedt, is van voor naar achteren en van onder naar boven (plattegrond en schema van de frescocyclus). Aan de onderzijde waar je als bezoeker de fresco’s op ooghoogte ziet, zijn de verhalen gedetailleerder geschilderd. Hier heeft Domenico zelf het penseel gehanteerd. De schilderingen in de tweede, maar voornamelijk in de derde band zijn minder uitgewerkt. Bovendien zijn hier ook meer landschappen te zien. Het schilderwerk is op deze hoogte door vele handen uitgevoerd. Geen enkele scène wordt met een andere verbonden. Er is één uitzondering op deze regel: de twee portretten van de opdrachtgever en zijn vrouw op de achterwand naast de drie grote ramen. Elke wand leest als een zelfstandig geheel en beide zijn even belangrijk. De zijwanden zijn niet met elkaar verbonden. De hele opzet van de frescocyclus is goed doordacht. Er is rekening gehouden met de natuurlijke lichtval door de drie grote ramen in de achterwand. In de scènes op de linkerwand komt het licht van rechts terwijl het bij de rechterwand van links komt, precies zoals het werkelijke licht door de drie gotische ramen in de kapel valt.

Het geschilderde architectonische raamwerk schept een heldere structuur voor de verschillende verhalen en bestaat uit klassieke details, met rijk materiaal bekleed zoals bladgoud voor de pilasters om inlegwerk van mozaïek te suggereren. Ook in de ribben is fictieve architectuur geschilderd waaronder eierlijsten. In verschillende scènes schilderde Ghirlandaio vele klassieke monumenten. Hiervoor maakte hij gebruik van de tekeningen in zijn schetsboek die hij tijdens zijn verblijf in Rome van 1481-1482 had gemaakt. (Studie Architectuur verso; The Morgan Library & Museum).

Geschilderde renaissancearchitectuur domineert deze gotische kerk. Elke scène vormt een onafhankelijke schilderkunstige realiteit die nauw is afgestemd op de toeschouwer. De geschilderde pilasters en kapitelen lijken daadwerkelijk uit het schilderij te steken, terwijl de kroonlijst iets naar achteren lijkt te vallen. Ghirlandaio vergrootte de figuren in de bovenste scènes: van honderdzestig centimeter onderaan tot tweehonderdveertig in de lunetten. Dit was vrij noodzakelijk gezien de afstand tussen de toeschouwer en deze fresco’s. De meeste verhalen worden afgebeeld in een centraal perspectief. Als toeschouwer moet je blijven bewegen als je elke scène goed wilt zien. Alleen de scènes aan de achterwand zijn verenigd door een gedeeld perspectief.

De geboorte van Maria

Ghirlandaio 'The birth of the Virgin' Tornanbuoni chapel

Er is vaak over de overvloed aan architectuur en ornamenten geschreven alsof het buitensporig en teveel van het goede is. Al deze details zijn verwarrend en leiden de aandacht af van het verhaal aldus de kritiek. De zorgvuldigheid in de schildering van de architectuur zie je ook terug in de kleding, de meubels en andere huishoudelijke spullen.

Leuke kijkplaatjes en kleinigheden voor de kijker. Deze uitgewerkte realistische details hebben echter een belangrijke functie in het verhaal dat Domenico schildert. Zo schrijft Alberti in zijn, ‘De Pictura,’ hier het volgende over:

“Het eerste wat genoegen schenkt in een ‘historia’ [een verhaal of historisch schilderij], is een overvloedige variëteit. Net zoals bij eten en muziek, verheugen nieuwe en buitengewone dingen ons om verschillende redenen, maar vooral omdat ze verschillen van de oude dingen waaraan we gewend zijn. Zo neemt de geest bij alles groot genoegen in variëteit en overvloed. Dus, in de schilderkunst, is variëteit in lichamen en kleuren aangenaam. Ik zou zeggen dat een schilderij rijk gevarieerd was als het een goed gearrangeerde mix bevatte van oude mannen, jongeren, jongens, matronen, meisjes, kinderen, huisdieren, honden, vogels, paarden, schapen, gebouwen en provincies; en ik zou elke grote variëteit prijzen, op voorwaarde dat deze passend is bij wat er in het schilderij gebeurt. Wanneer de toeschouwers stilstaan bij het observeren van alle details, zal de rijkdom van de schilder waardering krijgen. Maar ik zou willen dat deze overvloed niet alleen voorzien is van variëteit, maar ook ingetogen en vol waardigheid en bescheidenheid is. Ik keur die schilders [Gentile da Fabriano] af die, in hun streven om rijk te lijken of geen ruimte leeg te laten, geen compositie-systeem volgen, maar alles lukraak rondstrooien met als resultaat dat hun ‘historia’ niet lijkt te doen dan enkel in een tumult te verkeren.” Geciteerd en vertaald uit: Leon Battista Alberti, ‘On Painting’, trans. Cecil Grayson, Penguin Books, London 1991, book 2, 40, pp. 75 (original edition 1435).”

Gentile da Fabriano ‘Aanbidding der koningen’

Gentile da Fabriano ‘Adoration of the Magie'

Ghirlandaio houdt zich perfect aan het advies van Alberti. Een detail is niet alleen plezierig, maar het identificeert ook de hoofdfiguren van de handeling en situeert het verhaal in de tijd en de ruimte. Daarom moet het ook herkenbaar zijn. Van ongeordendheid of wirwar is bij Ghirlandaio geen sprake.

Vervolg Florence dag 5: Ghirlandaio en de Tornabuoni-kapel II